Phương pháp luận tiếp cận giải quyết

Khái niệm về nhóm người yếu thế của SPERI

Một nhóm người yếu thế trong xã hội theo cách hiểu của SPERI là sự hội tụ của ba vòng luẩn quẩn đẩy họ vào bế tắc, cùng quẩn và càng ngày càng trở nên nghèo bản chất hay gọi là "Nghèo cấu Trúc". Ba vòng luẩn quần đó là: Thiếu cơ hội tham gia trong tiến trình ra quyết định những vấn đề của chính họ, dẫn đến thiếu tính tự tin để đưa ra các chính kiến tự bảo vệ chính mình, đã dẫn đến vô quyền trong việc sử dụng và quản lý tư liệu đất đai - nguồn sống duy nhất để bảo vệ sinh kế cộng đồng.

Đặc thù của ba vòng luẩn quẩn

Vòng luẩn quẩn thứ nhất: Thiếu cơ hội tiếp cận với các tiến trình tham gia ra quyết định những vấn đề sinh tồn của chính họ. Ví dụ: Các quyết sách của Chính phủ về những giải pháp giáo dục, quan tâm sức khoẻ, cơ hội thực hành các giá trị văn hoá, niềm tin và tín ngưỡng đời thường. Sư thiếu vắng một hành lang dân chủ cấp cơ sở do hệ thống giáo dục phi thực tiễn và phi khách quan trong tiến trình nhận diện sự khác biệt đặc thù của sự tồn tại các quan niệm về giá trị, về qui chuẩn hệ thống hành vi, về đặc trưng tương tác ràng buộc giữa từng sắc tộc với từng hình thái lãnh thổ và hệ thống tổ chức duy trì, vận hành và quản lý kinh tế xã hội và chính trị dân sự của từng tộc người không thuộc dòng chính thống của những hành vi ưu tiên trong triết lý định hướng và mục tiêu chạy đua.
Vòng luẩn quẩn thứ hai: Thiếu tụ tin để tự đưa ra các chính kiến của mình trong các quyết định được đưa đến từ bền ngoài. Nguyên nhân là do thiếu cơ hội tiếp cận với các tiến trình tham gia ra quyết định những vấn đề sinh tồn của họ. Ví dụ: hầu hết các chính sách xoá đói giảm nghèo đều áp đặt quan niệm đói và nghèo từ bên ngoài. Thiếu các nghiên cứu bản chất đói và nghèo, đặc biệt là các đặc thù văn hoá và sự khác nhau cơ bản giữa hệ thống quan niệm về giá trị của một xã hội truyền thống đậm đà bản lĩnh tộc người và một xã hội thị trường mà quan niệm giá trị chỉ là một cuộc chạy đua kinh tế bền ngoài!.
Vòng luẩn quẩn thứ ba: Thiếu quyền quyết định và chủ động được quyết định lâu dài trên tư liệu sản xuất mang tính tổ tiên và dòng tộc của chính nhóm người này. Ví dụ: Bản sắc tộc người, ngoài các yếu tố nhân học, các cấu thành mang tính quan niệm trở thành bất thành văn trong qui chuẩn đạo đức và hành vi ứng xử giữa nhóm người này đối với thiên nhiên đã trở thành cuộc sống và sinh kế cộng đồng. Những tục truyền đó giữ vai trò chủ chốt trong cuộc sống tinh thần và tín ngưỡng đời thường. Nhóm người yếu thế xem phạm trù cuộc sống này định đoạt mọi số phận của tồn sinh.

Giúp đỡ nhóm người yếu thế mà không bắt đầu từ những gì họ quan niệm, không tôn trọng những đặc thù tín ngưỡng của riêng họ, không tạo đủ cơ hội để họ tham gia bàn bạc và tự quyết định, thì sự giúp đỡ sẽ biến thành tội lỗi.

Xuất phát từ triết lý trên đây, SPERI tiếp cận như sau:

Phá vòng luẩn quẩn thứ nhất: thiếu cơ hội tiếp cận với các quá trình ra quyết định: tạo các cơ hội tiếp cận tâm tý và động viên nhóm người yếu thế tự hồi phục và tái sinh lại các nhóm hội - phường truyền thống, các luật tục tôn thờ và phụng dưỡng thần rừng, thần núi, thần suối, thần đất, lồng ghép khái niệm "nhóm sở thích" để những người yếu thế ngồi lại với nhau, tự bàn bạc cách giải quyết các vấn đề của nhau. Ví dụ: như nhóm già làng, nhóm những thầy thuốc nam, nhóm những người thích đan thêu và nhuộm màu. Các nhóm hội này được luận bàn từ trong nội bộ cộng đồng, giữa các cộng đồng và các sắc tộc ở những vùng rừng núi đang chịu những sức ép khác nhau. Giữa vùng lãnh thổ này với vùng lãnh thổ khác. Giữa quốc gia này với quốc gia khác nhưng trong cùng một sắc tộc nhưng dưới các thể chế chính trị khác nhau. Dần dần theo thời gian, những nhóm sở thích này tự tin hơn thông qua giao lưu trao đổi về từng chủ đề, từng bức xúc mà họ tự đề đạt trong quá trình chia sẽ. Sau hơn 5 năm giao lưu giữa các vùng miền, các nhóm này có nhu cầu hình thành các mạng lưới theo các chuyên đề: qui hoạch sử dụng đất truyền thống, mạng thuốc nam cổ truyền, mạng thổ cẩm tự tự nhiên, mạng vườn đa dạng sinh học truyền thống, mạng rừng cộng đồng và quản lý theo luật tục.
Với phương pháp mạng lưới giữa các dân tộc, giữa các vùng miền, giữa các quốc gia trên các chủ đề khác nhau, người dân dần dần tự tin và bắt đầu cùng nhau tự phân tích, tự lập luận, tự đưa ra các giải pháp để giải quyết các vấn đề của chính họ.
Tính tự tin để phát triển các chính kiến của mình bắt đầu trở thành nhu cầu không thể cản được.
Vòng luẩn quẩn thứ hai: thiếu tự tin được tái sinh và các mạng lưới chủ đề tự kiến nghị quyền làm chủ tư liệu đất đai bắt đầu được nhận diện.
Vòng luẩn quẩn thứ ba: thiếu quyền sử dụng đất. Các mạng lưới bắt đầu hiểu sâu sắc rằng, sinh kế cộng đồng, gía trị tinh thần và chuẩn mực hành vi chỉ có thể duy trì và phát huy khi họ có quyền chủ động sử dụng và quyết định về tư liệu đất và rừng.
Lúc này Viện SPERI tạo mọi điều kiện để hỗ trợ cộng đồng và chính quyền địa phương phương pháp luận Giao đất - Rừng dựa vào tâm lý và ý chí tộc người. Kết quả từ năm 1997 đến 2002, SPERI tiền thân là TEW/CHESH/CIRD đã tiến hành nghiên cúư thử nghiệm và giao được hơn 38.000 hecta đất rừng và rừng đầu nguồn cho hơn 10.000 dân nghèo thuộc các tộc người Mong, Thái, Dao, Sinh mun, Mã liềng, Sách, Khùa, Mày có tên vợ và chồng từ năm 1997, khi Luật đất đai chưa qui định tên vợ tên chồng công bằng trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Hơn 30 tổ chức truyền thống, dòngh họ được nhận quyền quản lý dựa vào tín ngưỡng, luật bất thành văn tại nhiều cộng đồng trên nhiều vùng miền và Lào.

Bài học quí nhất của giải pháp chiến lược tiếp cận Nghèo cấu trúc của đồng bào là tháo triệt để ba vòng luẩn quẩn trên đây trên cơ sở các nghiên cứu sâu sắc, cẩn trọng các sự khác biệt đặc trưng giữa các nền văn hoá của các tộc ngưòi trên những hình thái lãnh thổ, điều kiện thiên nhiên khác nhau - mà niềm tin - tâm lý và ý chí từng tộc người là điểm tựa và kim chỉ nam của bất kỳ mọi hành vi tiếp cận cộng đồng.

Thách thức và đạt được của SPERI trong những năm qua

Định hướng

Từ những năm 90, trên cơ sở lý thuyết Sinh thái, Nhân văn, những người đi tiên phong của Viện SPERI đã theo đuổi một chủ thuyết thông qua các hành vi ứng xữ, đó là Phụng Dưỡng Thiên Nhiên, hướng tới sự công bằng của Tự nhiên và Xã hội. Có thể thấy đây là một định hướng đúng và đi trước thời đại, bởi lúc này và trong những năm sắp tới, Việt Nam và cả thế giới quan tâm về vấn đề Sinh thái, Nhân văn, vấn đề Minh bạch và Dân chủ. Phát triển xã hội không có nghĩa là tăng về Lượng mà cần biết gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị đích thực của Tự nhiên và Văn hoá của mỗi tộc người vốn có. Mặc dù có nhiều biến động của xã hội, nhưng đến lúc này Định hướng của SPERI vẫn còn mới và còn nguyên giá trị cho tương lai sắp tới.

Cộng đồng

Gần 15 năm qua, các cộng đồng trong vùng dự án của SPERI[1] đã tạo dựng được đội ngũ nông dân nòng cốt mạnh, có năng lực, có nhận thức cùng với các nhóm sở thích có khả năng quyết định các vấn đề phát triển của cộng đồng. 38.032[2] ha rừng được giao cho các hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức xã hội, trong đó quyền của người phụ nữ được khẳng định ngang quyền của người đàn ông trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất[3]. Những mô hình vẫn tồn tại và phát triển theo thời gian minh chứng cho cơ sở lý thuyết và chủ thuyết của SPERI, ví dụ:

- Làng Văn hoá Sinh thái Bó Ngôi của người dân tộc Xinh Mun tại Huyện Yên Châu – Sơn La. Từ những người sống cách biệt, thiếu nhiều cơ hội hiểu biết, thiếu tính tự tin, những người Xinh Mun đã đứng vững trên đôi chân và những giá trị Văn hoá truyền thống của mình. Họ đã tự tin quản lý và phát triển gia đình mình, bản làng mình, điều quan trọng hơn là họ đã biết gìn giữ thiên nhiên và văn hoá của họ bằng chính chủ quyền sử dụng đất 50 năm có tên vợ và chồng cùng đứng tên do Trung Tâm TEW tư vấn phương pháp và ra quyết định cho Uỷ ban Nhân dân huyện Yên châu và Phòng địa chính đủ can đảm để thực hiện từ những năm mà Luật Đất đai năm 1993 và các nghị định về giao đất(NĐ02/1994)chưa quy định.

Luật đất đai năm 1993 và Nghị định 02/CP ngày 15/11/1994 quy định về giao đấtcho hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức, quy định rõ là giao cho chủ hộ gia đình. hồ sơ xin giao đất và quyết định giao đất của chính quyền chi ghi là chủ hộ gia đình là tên người chồng(trường hợp không chồng, hoặc chồng đã chết thi ghi tên phụ nữ, hoặc tên con trai).
Nhưng với tầm nhìn và sự quyết tâm của mình, từ tháng 12/1995 đến tháng 3/1996 Trung tâm TEW đã tư vấn, tác động quyết liệt đến Chủ tịch UBND huyện Yên Châu(ông Thức), đến trưởng phòng Địa chính huyện Yên Châu(ông Hồng) và đến bí thư xã Phiêng Khoài(ông Tràng) nhằm khẳng định quyền sử dụng đất cho các hộ gia đình người Xinh Mun bản Bó Ngôi, trong đó người vợ được đứng trước, ngang tên với người chồng cùng đại diện cho chủ hộ gia đình.
Kết quả tháng 3 năm 1996, trên cơ sở thủ tục, kết quả đo đạc, tính toán của Phòng Địa chính, Chủ tịch UBND huyện Yên Châu ra quyết định cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 11 hộ gia đình, với tổng diện tích đất ở và đất vườn là 2 ha và đất rừng là 90 ha. Trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, tên người vợ đứng trước người chồng đồng mang tên chủ hộ
Lần đầu tiên ở nước Việt Nam, người phụ nữ được đứng ngang hàng với người đàn ông trong quyết định giao đất của Nhà nước.
Đây là bước đột phá, tiên phong trong chức năng phản biện xã hội của TEW lúc đó, bởi năm 2003, Nhà nước mới đưa tên người vợ vào quyết định.
Người Mã Liềng bản Kè từ chổ thiếu tự tin, sợ sệt đối với người bên ngoài, đến nay họ có thể tự tin diễn thuyết trước các diễn đàn đông người về các vấn đề mà họ quan tâm; Sổ đỏ tên vợ và chồng cùng đứng tên cũng đã được Trung Tâm CIRD khẳng định từ năm 1999, khi Luật Đất đai chưa đề cập. Ngoài ra Mã liềng còn được khẳng định quyền của nhóm thanh niên trong quản lý rừng cộng đồng;

Tháng 11 năm 1999, trên cơ sở của NĐ/02 CP, được sự tư vấn phương pháp và hỗ trợ kinh phí của CIRD, UBND huyện Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình đã tổ chức giao đất, giao rừng cho 28 hộ gia đình người Mã Liềng Bản Kè và các tổ chức xã hội với tổng diện tích 330 ha, trong đó:
Đất nông nghiệp: 25 ha cho 28 hộ(kể cả thầy Minh lúc đó)
Đất lâm nghiệp: 305 ha cho 27 hô và 2 tổ chức
- Tổ chức phụ nữ bản: 27 ha
- Tổ chức đoàn thanh niên: 37 ha
Trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất(bìa đỏ) tên người phụ nữ đứng trước tên người chồng trong vai trò đồng chủ hộ.
Lần đầu tiên ở tỉnh Quảng Bình mới có những quyết định này

Người Thái Hạnh dịch khẳng định quyền sử dụng đất? bao nhiêu ha được giao cho bao nhiêu hộ tên vợ tên chồng năm bao nhiêu? Bao nhiêu tổ chức thanh niên, phụ nữ, chi hội thuốc nam được nhận rừng thuốc nam?

Trên cơ sở của ND 163/CP, được sự tư vấn hỗ trợ của TEW, Phòng địa chính huyện Quế Phong kết hợp với FIPI đã tổ chức giao đất, giao rừng cho người dân tộc Thái xã Hạnh Dịch và UBND huyện Quế Phong ra quyết định cấp giấy chúng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho 360 hộ trong 11 bản và 24 tổ chức với tổng diện tích là 3.300 ha, trong đó:
- 8 hội phụ nữ của 8 bản: 160 ha(có 3 bản không giao cho tổ chức vì ít đất)
- 8 hội cựu chiến binh của 8 bản: 150 ha
- 8 chi đoàn thanh niên: 120 ha
- 4 nhóm thuốc nam: 90 ha(Pa kim, Pỏm Om, Chăm Put, Na Xai)
Tất cả các giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đều mang tên Vợ và chồng

Người Hmong - ổn ốc - Mường lựm Yên châu - Sơn la bao nhiêu ha được giao cho bao nhiêu hộ tên vợ tên chồng năm bao nhiêu? Bao nhiêu tổ chức thanh niên, phụ nữ, chi hội thuốc nam được nhận rừng thuốc nam?

Tháng 11 năm 2001, được sự tư vấn, hỗ trợ kinh phí của TEW, Chi cục kiểm Lâm tỉnh Sơn La kết hợp với phòng địa chính huyện Yên Châu đã tổ chức giao đất lâm nghiệp cho 456 hộ dân tộc Thái và dân tộc Mông xã Mường Lựm với tổng diện tích: 3.697,5 ha.
Trong đó: Dân tộc Mông bản Ổn Ốc: 35 hộ với 370 ha đất lâm nghiệp
- Nhóm thuốc nam cộng đồng bản Ổn Ốc: 30 ha
- Hội phụ nữ bản: 10 ha
Tất cả bìa đỏ của hộ gia đình đều mang tên Vợ và Chồng

Người Lào Lùm bản Xiêng Đa ở Luang Prabang từ chổ thiếu phương hướng trong niềm tin, thông qua ngôi chùa, họ đã trở lại với chính mình, khôi phục lại được nghề dệt truyền thống, tự tin khai thác các nguồn lực từ bên ngoài để phát triển cộng đồng.
Người dân tộc Mông bản Lóng Lăn bản Lóng Lăn bằng các Luật tục truyền thống của mình đã quản lý, bảo vệ và phát triển những khu rừng của mình tốt nhất vùngla bao nhiêu ha được giao cho bao nhiêu hộ tên vợ tên chồng năm bao nhiêu? Bao nhiêu tổ chức thanh niên, phụ nữ, chi hội thuốc nam được nhận rừng thuốc nam?

Năm 2005, dưới sự tư vấn, hỗ trợ của CHESH Lào, Phòng nông lâm nghiệp huyện Luang Prabang đã tổ chức giao đất giao rừng cho cộng đồng, tổ chức cộng đồng và hộ gia đình người dân tộc Mông bản Lóng Lăn:
- Rừng giao cho cộng đồng: 5034 ha
- Rừng giao cho nhóm thuốc nam bản: 47 ha
- Đất sản xuất giao cho 66 hộ gia đình: 430 ha
Quyết định(bìa vàng) giao cho hộ gia đình mang tên vợ và chồng

Tháng 5 năm 2002, theo nghị định 163, được sự tư vấn hỗ trợ của CHESH, Phòng địa chiính và UBND huyện Hương Sơn đã tổ chức giao rừng cho người dân xã Sơn Kim:
- Tổng số hộ được nhận: 874 hộ
- Tổng diện tích giao: 3.613,7 ha, trong đó:
- Giao cho 33 hộ của hợp tác xã Trường Sơn: 860 ha
Trước đó theo NĐ02, Phòng lâm nghiệp huyện đã tổ chức giao cho các hộ gia đình và HTX Trường Sơn, nhưng phương pháp và kỹ thuật giao không đúng, không chính xác nên huyện tổ chức giao lại theo sự tư vấn của CHESH.
Số diện tích của các hộ ở HTX Trường sơn cũng được giao lại. Sau này, các hộ trong HTX đóng góp bìa đỏ vào HTX để quản lý, phát triển chung.
Tất cả các bìa đỏ của các hộ gia đình đều mang tên vợ, chồng

Điều đặc biệt đối với SPERI là có những người bạn, người anh, người chị từ các cộng đồng vô cùng chung thuỷ và sẳn sàng đồng hành với SPERI trong những chặng đường tiếp theo như ông Xay Khư, ông Blai Tua ở Lóng Lăn, ông Thong Phay, ông Bun Chin ở Nậm Kha, ông Xổm Lít ở Xiêng Đa, ông Nhất ở Na Xai, Chị Ba, chị Bình, chị Thú, bác Phước ở Quảng Bình, ông Dụng ở bản Kè, ông Cấu ở Cán Hồ, chị Chạn ở Sa Pa….

Kết quả hơn 10 năm qua của SPERI cũng đã góp phần vào chức năng Phản biện xã hội, đồng thời góp phần làm cho những quản lý Nhà nước hiểu rõ hơn về một xã hội dân sự minh bạch, hiệu quả.
[1] Huyện Yên Châu - tỉnh Sơn La, Huyện Si Ma Cai, Bắc Hà, Sa Pa, Than Uyên - tỉnh Lào Cai, huyện Ba Vì - tỉnh Hà Tây, huyện Quế Phong - tỉnh Nghệ An, huyện Hương Sơn - tỉnh Hà Tĩnh, huyện Bố Trạch, Minh Hoá, Tuyên Hoá - tỉnh Quảng Bình, huyện Chư Pah - tỉnh Gia Lai, huyện YaKar - tỉnh Đắc Lắc…Huyện Luang Prabang, Nậm Bạc tỉnh Luang Prabang - Lào
[2] Tỉnh Quảng Bình: 16.304,8 ha, tỉnh Hà Tĩnh: 3.613,7 ha, tỉnh Nghệ An: 3.300 ha, tỉnh Lào Cai: 2.376,8ha, tỉnh Luang Prabang, Lào: 8.439,2 ha. tỉnh Gia Lai: 300 ha
[3] Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trong thời hạn 50 năm mang tên vợ và chồng