Yên lòng dân và chiến lược Bauxite Đak Nông

Hai ngày 22 – 23 tháng 10 năm 2008, tại Hội trường UBND tỉnh Đak Nông đã diễn ra Hội thảo khoa học “Tìm kiếm giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực do khai thác và chế biến quặng Bauxit, sản xuất alumin và luyện nhôm đến kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường ở Tây nguyên và Nam Trung bộ” do UBND tỉnh phối hợp với Viện Tư vấn Phát triển – CODE và Tập đoàn Than Khoáng sản – TKV Việt nam tổ chức.

Hơn 20 nhà khoa học thuộc các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, công nghệ khai khoáng thuộc Đại học Quốc gia Hà nội, Viện nghiên cứu Môi trường và phát triển bền vững; hơn 30 đại diện từ Bộ Tài nguyên Môi trường, Bộ đầu tư, Văn phòng Trung ương Đảng, Bộ Công Thương, Viện Kinh tế Trung ương, Viện Khoa học Công nghệ, lãnh đạo các tỉnh lân cận, giám đốc thuộc các sở ban ngành tại các tỉnh Tây nguyên và hơn 20 nhà báo thuộc thông tấn, báo chí, truyền hình Trung ương và địa phương cùng tham gia hội thảo.

Các thành viên tham gia hội thảo đều nhận thức rằng: Bauxit là tài nguyên quí, có thể tái tạo sau hàng triệu năm, việc khai thác là cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế nói chung và của tỉnh Đak Nông nói riêng. Khai thác Bauxit là bốc lớp võ thực vật – nơi duy nhất đảm bảo sinh kế, thực hành các tri thức, luật tục, và những giá trị cộng đồng truyền thống của đồng bào. Không gian thực hành văn hóa truyền thống, Cây cơ nia, bến nước, nhà rong, sẽ phải từ giã đồng bào tạm thời trong vài ba thập kỷ để chờ thời gian hoàn thổ, hoàn hồn và hoàn cảnh quan cho những sinh linh xấu số phải nằm trong số phận của lớp võ bị bốc ra để thu hoạch quặng?!

Lãnh đạo TKV và các nhà Khoa học đều thừa nhận: Bauxit là ngành công nghiệp mới đối với Việt nam. TKV chưa có kinh nghiệm cả lý thuyết lẫn thực hành, đặc biệt là qui trình công nghệ chuyên nghiệp xuyên suốt từ thăm dò, khai thác đến chế biến và điện phân nguyên liệu quặng đến nhôm thành phẩm. Việc Thủ tướng đặt lên vai TKV một trọng trách siêu lớn vượt ngoài tầm hiểu biết và thực lực của tập đoàn thông qua Quyết định 167/2007/QĐ-TTg - đã khiến cho các nhà Khoa học, các nhà lãnh đạo địa phương và TKV, không khỏi băn khoăn, trăn trở và thực sự thiếu tự tin trước quyết định này. Nhà văn Nguyên Ngọc thốt lên : “Đình chỉ để suy ngẫm lại, là một quyết định khôn ngoan”. Ông Trần Phương – Phó Chủ tịch chậm rãi: “Nếu Công nghệ Bauxit phát triển mà không song hành với lợi ích của đồng bào, đến một lúc nào đó, đồng bào bị gạt ra khỏi lề của công nghiệp Bauxit thì quả là Phi đạo lý. Vậy nên, đánh giá môi trường tổng hợp trước khi tiến hành công nghiệp Bauxit tại tỉnh Dak Nông, thử nghiệm thí điểm một công trình Nhân cơ, để có bài học và đúc rút cho chương trình đồ sộ hàng dăm chục năm là việc phải làm. Kêu gọi sự tham gia khách quan của các chuyên gia khoa học đa ngành nhằm cộng đồng trách nhiệm giúp tỉnh, thực hiện chiến lược của Nhà nước thành hiện thực khát khao phát triển của đồng bào sở tại là sứ mệnh và trọng trách của Tỉnh”!.

Các ý kiến phản biện của các nhà khoa học độc lập đều xét thấy sự cần thiết và cấp bách phải đặt lên bàn cân công lý những món nợ sau đây: 1) Luận chứng chi tiết về toàn bộ chi phí – lợi ích của chương trình Bauxit, niêm yết công khai; 2) Luận chứng đánh giá môi trường chiến lược của công nghệ khai thác, chế biến Bauxit tại Tây nguyên; 3) Luận chứng chi tiết về công nghệ xử lý Bùn đỏ - một khối lượng nếu khai thác 600.000 tấn/năm phải thải ra 1.800.000 tấn bùn đỏ/năm sẽ gây nên tình trạng ô nhiễm đất – nước – không khí đến toàn khu vực Tây nguyên; 4) Luận chứng qui hoạch sử dụng Đất và hoàn thổ sau khai thác; 5) Luận chứng chứng minh ô nhiễm nguồn nước mặt, suy giảm nguồn nước ngầm, ô nhiễm lan tỏa xuống hạ lưu nơi hàng chục tỉnh thuộc hệ thủy sông Đồng nai chảy về Sài gòn, và hệ thủy Serepok chảy về sông Mê kông sang nước bạn Campuchia; 6) Luận chứng hồi phục tính đa dạng sinh học của thảm thực vật nguyên thổ trên vùng đất Đak Nông bị mất cân bằng sau khi khai thác; 7) Luận chứng đền bù tái định cư về vật chất và những giá trị phi vật chất; 8) Luận chứng về nguy cơ dịch bệnh của con người, gia súc, gia cầm trong vùng ảnh hưởng; 9) Luận chứng phục hồi các giá trị xã hội, văn hóa và tâm linh trong ứng xử với Giàng, với đất, với nước và các sinh linh cây cỏ, cảnh quan đã trở thành tín ngưỡng tinh thần của đồng bào; 10) Luận chứng đánh giá tác động đến xã hội bản địa Tây nguyên trong giao thoa công nghiệp; 11) Luận chứng đánh giá tác động đến mất cân bằng văn hóa bản địa; 12) Luận chứng nâng cao dân trí thông qua đào tạo nghề; 13) Luận chứng về sinh kế liên thế hệ của đồng bào.

Ông Trần Phương – Phó Chủ tịch khẳng định: “nếu không tính đến tất cả các yếu tố trên, công nghiệp hóa Bauxit xong, dân vẫn nghèo, thì trở thành tội lỗi”.

Được biết rằng, trong khuôn viên khu Nhân cơ, một nhà máy nhiệt điện sử dụng nguồn than vận chuyển từ Quảng Ninh qua đường biển về Đak Nông theo quốc lộ 14 mỗi ngày 40 xe x 25 tấn/xe cấp đủ 1000 tấn/ngày công suất nhiệt điện để phục vụ cho các qui trình xử lý quặng trên đất Đak Nông khiến các nhà khoa học buộc phải phân tích về bụi khí, ô nhiễm tiếng ồn, và những nguy cơ tệ nạn xã hội sẽ mang đến cho không chỉ vùng Đak Nông mà những tỉnh lân cận là vấn đề khó kiểm soát.

Còn về xử lý Bùn đỏ - Tiến sĩ Quang – chuyên gia cao cấp của TKV trả lời chất vấn: chở nước biển bằng cơ giới từ Biển Bình Định lên Đak Nông để khử PH của Bùn đỏ, đã làm cho nhiều nhà lãnh đạo và cả nhà khoa học ngơ ngác và bắt đầu mất hẳn tự tin đến nghi ngờ về một TKV non trẻ, đang cố gắng giật gấu, vá vai những lập luận thiếu logic đến cả kiến thức sơ đẳng nhất về tính toán, chưa nói đến phương án kinh doanh Bauxit. Ông Thiên “ Viện Kinh tế Trung ương” bức xúc thốt lên: TKV đang nhầm lẫn giữa một công nghệ lý thuyết hiện đại và một giải pháp xã hội chậm phát triển trên nền tảng văn hóa truyền thống đặc thù ở Tây nguyên. Ông nhấn mạnh, rằng công nghệ giúp Tây nguyên cất cánh tung bay hay là nhấn chìm Tây nguyên trong biển công trường hổn độn của rác thải công nghiệp mà bỏ thì thương,vương thì tội bởi, TKV chưa có được một ý kiến lập luận mang tính khoa học trên cơ sở thực tiễn và khách quan trước một dự án siêu lớn như Bauxit tại Đak Nông!?

Thành công của hội thảo là các lãnh đạo tỉnh sáng ra nhiều điều xung quanh vấn đề Bauxit và những tiềm ẩn phải đối mặt của đồng bào, của chính quyền tỉnh, của các bài toán ô nhiễm nước, đất, không khí, tệ nạn xã hội, lấy đi các giá trị văn hóa truyền thống trường tồn theo thời gian của đồng bào tại các bon làng!?. Song có lẽ đây là cơ hội phát triển công nghiệp đầu tiên từ khi lập tỉnh, nên kiểu gì cũng phải đồng tình bởi đã trở thành Nghị quyết của Tỉnh ủy. Mà Nghị quyết của Tỉnh ủy là ý chí nguyện vọng của đồng bào. Tan họp rồi, mà các nhà khoa học không ngớt lời chia sẽ nỗi lo mất Tây nguyên.

Tổng Giám đốc - ông Trần Xuân Hòa ngay từ đầu hội thảo nhấn mạnh trong bài phát biểu mở màn: “TKV quyết tâm thực hiện mục tiêu phát triển bền vững trên cơ sở đổi mới, năng động, hài hòa với những giải pháp tối ưu trong quản trị kinh doanh hiện đại, tái tạo giá trị tài nguyên sau khai thác, hoàn thổ an toàn. Ông còn nhấn mạnh, TKV sẽ kiên quyết duy trì triết lý phát triển minh bạch, bình đẳng và đồng lợi ích, lắng nghe ý kiến của các chuyên gia khoa học và tuân thủ các qui định của Pháp luật”. Trong khi hỏi ra thì mới biết là TKV chưa thực hiện thủ tục đơn giản nhất của pháp luật là tham vấn cộng đồng, niêm yết công khai những thiệt hại môi trường, ô nhiễm…như hướng dẫn 80 của Luật Môi trường sửa đổi 2005, và đặc biệt là thực hiện chân lý giản đơn của các nhà lãnh đạo: Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra trong bối cảnh các công ty như VEDAN đang lan truyền khắp ngõ ngách Việt nam. Hàng chục câu hỏi đang đặt ra trên bàn cân của hội thảo mà các chuyên gia cao cấp của TKV đang trả lời vòng quanh thế giới, do chẳng có kinh nghiệm về Bauxit. Hẹn số ra lần sau tiếp tục câu chuyện Bùn Đỏ có chất gây phóng xạ hay không qua tranh luận tại hội thảo và những lời cố đấm ăn xôi của các chuyên gia từ phía TKV.

Các cuộc tranh luận giữa các nhà khoa học, các nhà kinh doanh, dù đồng tình hay phản đối, nhưng tất cả đều thể hiện tình cảm, nỗi lo lắng về một Đak Nông chuyển mình trong chiến lược công nghiệp hóa Bauxit của tỉnh vì sự an toàn liên thế hệ của đồng bào các dân tộc trên đất Đak Nông nói riêng và Tây nguyên nói chung vốn dĩ là người đã có công dựng nước và giữ nước./.